کاربرد اصطلاحات عامیانه در شعر بیدل

ابوالمعانی میرزا عبدالقادر بیدل، به عنوان یکی از برجسته ترین شاعران مکتب هندی، از آن دسته شاعرانی بود که در کلامش از فرهنگ و زبان عامه بهره فراوانی برده است.

در لابلای اشعار بیدل، نازک ‌خیالی ‌های غریب و استعارات دیریاب در کنار باورهای زلال مردم نشسته و مفاهیم متناقضِ عجیب و دلپذیری از پیچیدگی و صمیمیت پدید آورده است، که فهم این دقایق برای ناآشنایان با قلمرو شعر بیدل دشوار می نماید. از این رو، واکاوی درونمایه ‌های مردم ‌شناختی در دیوان او، نه ‌فقط گره ‌گشای کلام دشوارِ وی، بلکه گنجینه ‌ای برای صیانت از آداب، رسوم و کنایات اصیل قلمرو زبان فارسی است.

بیدل با بهره ‌گیری گسترده از اصطلاحات و تعبیرات عامیانه هندی، پیوندی استوار میان زبان فاخر ادبی و زندگی روزمره مردم ایجاد کرد. او با کاربرد اینگونه اصطلاحات در اشعارش، فرهنگ عامه را به رکنِ اساسی در سبک هندی مبدل ساخت.

شعر بیدل دارای کنایات فراوانی است که بخشی از آنها به‌ دلیل رواج در جغرافیای فرهنگی زبان فارسی، برای خواننده قابل درک است و مشکلی در فهم ایجاد نمی ‌کند ولی بخش‌ های دیگری وجود دارد که مملو از مثل ‌ها و کنایات خاصی است که بدون مراجعه به فرهنگ‌ های لغت و لغت ‌نامه ‌ها، درک مقصود شاعر از آن ممکن نیست و این تعبیرات دیریاب کم نیستند.

مثلاً: آب زیرکاه که بیدل به کنايه از فريب و تزوير آدم خاموش ومضر به کار برده است.

ز طرز مشرب عشاق سير بينوايی کن

شکست رنگ کس آبی ندارد زير کاه آنجا

ویا، خط بینی کشیدن که امروزه هم بین مردم ما به کنایه از توبه کردن به کار میرود:

بیدل به هر طرف کشدت کاتب قضا

مانند خامه یک خط بینی کشیده رو

برخی از باورها درجغرافیای خاص، به مثابه قراردادهای اجتماعیِ تخطی ‌ناپذیری هستند که سرپیچی از آن ‌ها جرم تلقی می ‌شود. همان گونه که در نبرد های هندوان، بر دندان گرفتن کاه توسط یکی از طرفین، نشان تسلیم ‌شدن و زینهارخواستن او تلقی می‌ شد. بیدل این موضوع را با زیبایی خاصی بیان می نماید:

ناتوانی گر شفیع ما نگردد مشکل است

عاجزان دارند یکسر زیر دندان کاه را

بیدل برخلاف صائب و کلیم که بیشتر بر ضرب‌ المثل ‌ها و حکمت ‌های عامیانه متمرکز بودند، با جسارت بیشتری از اصطلاحات گفتاری و ابزارهای روزمره برای خلق تصاویر پیچیده ذهنی استفاده کرده است.

بیدل از اصطلاحات عامیانه برای افزودن به غنای معنایی و تصویری شعرش استفاده فراوانی نموده و با این اصطلاحات به شعرش عمق و واقع ‌گرایی ‌بخشیده است. او با کاربرد لغات عامیانه‌ در شعرش کوشیده است تا میان زبان فاخر سبک هندی و زندگی روزمره پیوندی استوار ایجاد کند و با بهره‌ گیری از ظرفیت ‌های بیانی مردم عوام، به مفاهیم پیچیدۀ ذهنی خود رنگ و بوی ملموس و عینی ببخشد.